نقش شبکه های اجتماعی در هویت دینی جوانان چیست؟

آموزش / فرزندپروری / اینترنت دوستدار کودک و نوجوان

دین و مذهب به عنوان منبعی معنا بخش در زندگی افراد که همواره نقشی پررنگ در زندگی مردم داشته‌اند، در آرا نظریه پردازانی مانند وبر، دورکیم، ریشه داشته است. دورکیم جامعه شناس برجسته به نقش مذهب و هویت دینی بر میزان همبستگی میان افراد اشاره می‌کند و آن را از نیروهایی می‌داند که در فرد، احساس الزام اخلاقی به هواداری از درخواست‌های جامعه ایجاد می‌کند.

رویکرد وبر به مذهب نیز شبیه همان سنتی است که دورکیم نماینده‌ آن است. مذهب به عنوان عامل به‌وجود آورنده‌ هویت دینی مشخص برای معتقدانش و میزان دین داری نیز به عنوان احساس تعلق و تعهد به دین و جامعه‌ دینی از گذشته تاکنون وجود داشته است و همواره راهنمای مسیر زندگی افراد دیندار بوده است.دین و مذهب مسیری که به نظر می‌رسد در عصر جهانی شدن تحت تاثیر شبکه‌های اجتماعی در حال گسترش بین افراد مختلف جامعه و به ‌خصوص جوانان قرار گرفته است.

جهانی شدن و هویت دینی

در بحث نظریه‌های ارتباطات، نظریه‌ گلوله جادویی، رسانه را منبعی قدرتمند برای تاثیر گذاری در شکل‌گیری هویت تلقی می‌کند. در نظریه‌ گلوله جادویی عقیده بر آن است که گیرنده یا مخاطب، در مقابل تاثیرهای پیام‌ها، ضعیف است و چاره‌ای برای فرار از تحت تاثیر قرارگرفتن در مقابل آن‌ها ندارد. همچنین طبق نظریه مارپیچ سکوت، انسان‌ها از منزوی شدن هراس دارند و تلاش می‌کنند هنگام ابراز عقیده، نظر خود را با عقیده مورد اجماع اکثریت، همسو کرده و از آن تبعیت کنند.

با گسترش بی‌رویه‌ شبکه‌های اجتماعی مجازی بین اقشار مختلف جامعه، به خصوص جوانان، انتشار گوناگونی از مطالب که ممکن است با آموزه‌های دین اسلام تضاد داشته باشد.  این در صورتی است که آگاه کردن جامعه و آموزش همگانی در پرتو رشد و شتاب روزافزون رسانه‌ها است.

کاهش محدودیت‌های زمانی و مکانی عصر حاضر، نسبت به زمان‌های پیشین، گویای ورود بشر به عصر جدیدی از ارتباطات است که ابر رایانه‌ها ایفاگران اصلی‌ترین نقش در آن هستند. بیرون رفتن بشر از ارتباطات چهره به چهره و ورود به نوع جدیدی از ارتباطات الکترونیکی به حدی در زندگی بشر مهم و تاثیر گذار است که محققان فضای جدید را که به نظر می‌رسد متاثر از ورود فناوری‌های ارتباطی، یعنی اینترنت باشد را جامعه‌ای شبکه‌ای نامیده اند.

جامعه شبکه‌ای چگونه است؟

شبکه‌های اجتماعی مجازی در مقایسه با تعامل رو در رو، فرصت‌های بسیاری را برای تعبیر و تفسیر، پندار و پنداشت‌های دو طرف تعامل فراهم می‌کند. همچنین تحقیقات نشان می‌دهد شکل‌گیری انواع هویت دینی افراد در جامعه‌ شبکه‌ای صورت می‌گیرد.

با توجه به انقلاب اطلاعات و ارتباطات، به سرعت، اقتصاد، فرهنگ و سیاست جهان را عملا به دهکده‌ جهانی تبدیل کرده است. فناوری اطلاعات و ارتباطات در عصر جدید را بخشی مهم و جدایی‌ناپذیر از زندگی بشر می‌توان دانست. بخشی مهم که با ظهور اشکال متنوع و جدیدی از ارتباط، بسترساز ایجاد فضاهای اجتماعی جدید و بدون مرزی شده که در نوع روابط، منش، ابعاد، مهارت‌های اجتماعی و نگرش انسان‌ها به مسائل مختلف، تاثیرگذار بوده است.

نظریه سوزن تزریقی

تا اوایل قرن بیستم اعتقاد بر آن بود که مخاطب منفعل و رسانه همه کاره است. این نظر با مفروض گرفتن قدرت نامحدود پیام رسانه‌ها و شکننده بودن مخاطب در مقابل این پیام‌ها، تاثیر رسانه‌ها را مستقیم و فوری و قوی می‌داند. این نظریه معتقد است پیام، همانند گلوله‌هایی است که از دهانه‌ تفنگ به مغز فرد شلیک می‌شود. اما انتقاداتی بر این نظریه وارد است که در ادامه به آن می‌پردازیم:

  •  جامعه را به صورت مجزا و بدون ارتباط‌های میان فردی در نظر می‌گیرد.

  • تاثیر پیام‌های وسایل ارتباطی را پایدار می‌داند و این در حالی است که تاثیرهای کوتاه مدت نمی‌تواند نظم اجتماعی را استوار نگه دارد.

  • تکرار پیام با تاثیر برابر نیست، زیرا در بعضی موارد تکرار پیام تاثیر منفی دارد.

  • این نظریه در جوامعی مطرح است که تنوع و تعدد رسانه‌ها و کثرت وسایل ارتباطی وجود ندارد.

طبق مطالب گفته شده بدیهی است از قدرت رسانه‌ها حداقل در سال‌های اخیر تا حدودی کاسته شده است. همچنین وجود مطالب متفاوت مثل مطالب انتقادی باعث می‌شود مخاطب برای انتخابِ تاثیر پذیری از مطالب، دست به مقایسه بزند و تحلیل کند. مخاطب در این حالت دیگر منفعل نیست.

میزان هویت دینی و نوع تعامل در شبکه‌های اجتماعی مجازی

تحقیقات نشان داده است که دخترانی که هویت دینی قوی‌تری دارند، کم‌تر به چت کردن با جنس مخالف گرایش دارند. افراد مذهبی در صورت عضویت در شبکه‌های اجتماعی مجازی کمتر دچار وابستگی می‌شوند. همچنین تحقیقات نشان می‌دهد مطالب دینی خوانده شده در فضای مجازی به میزان ۶۹ درصد در باورها و اعتقادات و هویت دینی کاربران تاثیر داشته که با توجه به این درصد بالا می‌توان از فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی مجازی به عنوان یک منبع مهم برای آموزش آموزه‌های دینی استفاده کرد.

به لحاظ جامعه شناختی، فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی مجازی، فی نفسه باعث کاهش دین داری نمی‌شوند، بلکه ابزارهای ارتباطی‌ هستند که ممکن است عضویت در آن‌ها، پیامدهایی را برای کاربران داشته باشد.

نوع محتوای مطالب خوانده شده در فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی مجازی  و نوع کاربرد و استفاده از آن‌ها، پیامدهایی برای هویت دین کاربران دارد. استفاده از سایت‌های معتبر که مطالب صحیح را بدون سوگیری بارگذاری می‌کنند نه تنها می‌تواند برای کاربران دینی خوب باشد، بلکه باعث می شود عقاید مذهبی آن‌ها هم با خواندن همین مطالب در شبکه‌های اجتماعی مجازی که منبعی معتبر و در دسترس است، تحکیم یابد.

 البته مهم است که نهادهای خانواده، وزارت آموزش و پرورش و به ویژه رسانه‌ ملی، جوانان را از پیامدهای مثبت و منفی عضویت در شبکه‌های اجتماعی مجازی در اینترنت آگاه کنند. و مراکز فرهنگی و تربیتی نیز با تدارک برنامه‌های فرهنگی مذهبی در فضای اینترنت، بستری سالم را برای رشد هویت سالم جوانان و همچنین ایمن نگه ‌داشتن آنان از پیامدهای مثبت و منفی شبکه های اجتماعی اینترنتی فراهم کنند.

با توجه به اینکه مطالب مذهبی‌ای که در شبکه‌های اجتماعی مجازی وجود دارند، در تقویت دین داری و شکل گیری هویت دینی و مذهبی اثر گذارند، بهتر است وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و سازمان تبلیغات اسلامی و با راه اندازی شبکه‌های اجتماعی مجازی بومی و ارائه مطالب دینی در آن‌ها با رویکرد علمی و کارشناسانه، هم جوانان را به فضاهای اینترنتی بومی جذب کنند و هم با عرضه‌ این گونه مطالب مذهبی، باعث تقویت دین داری آنان شوند.