نظریه ‌ذهن و درک تفاوت نگاه کودک با نگاه های دیگران

آموزش / فرزندپروری / خانواده خوب دیجیتالی

ما انسان‌ها گروهی زندگی می‌کنیم و با هم تعامل داریم. ویژگی اصلی رفتار اجتماعی انسان که باعث تمایز او از سایر حیوانات می‌گردد، ظرفیتش برای تعامل دوسویه با دیگران است. ظاهرا  این ویژگی نیازمند آن است که فرد بداند دیگران چگونه فکر می‌کنند و دارای چه احساسی هستند. چنین ظرفیتی نظریه ذهن نامیده می‌شود.

نظریه ذهن به توانایی در نسبت دادن حالات ذهنی به خود و دیگران و در نتیجه درک، تبیین و پیش بینی رفتار دیگران اطلاق می‌شود که کسب این توانایی بر رویا پردازی تخیل و باورها و درک رفتار دیگران نیز دلالت دارد. درک خود و دیگران برای داشتن تعاملات اجتماعی موثر، ضروری است و به همین خاطر همیشه مهم و مورد توجه بوده است.

برداشت کودک یا فرد از دنیای پیرامون، پدیده‌های اجتماعی، چگونگی سازمان دادن به آن‌ها و نیز فرآیندهای شناختی-اجتماعی که از خلال آن‌ها تجربه اجتماعی، ادراک و دانش اجتماعی کسب می‌شود، بسیار اهمیت دارد. در مجموع، شناخت اجتماعی به عنوان یک موضوع مهم در روابط بین فردی و درون فردی افراد به شمار می‌آید.

حالت‌های ذهنی در برگیرنده دامنه وسیعی از قصد‌ها، امیدواری‌ها، ترس‌ها، انتظارها، امیال، تصورها و … می‌باشند. سه مورد از این حالت‌ها در چگونگی تعبیر و تفسیر و پیش‌بینی رفتار افراد، اصلی هستند. این سه مورد عبارتند از:

 

۱-میل: مشخص کننده اهداف فرد است.

۲-باور: که براساس آن‌ها ما آنچه را که یک فرد حالت درستی از جهان می‌داند پیش‌بینی می‌کنیم.

۳-وانمود: مردم همیشه آن‌گونه که هستند عمل نمی‌کنند.

 

برای دانش بیشتر از نظریه ذهن، اینجا کلیک کنید.

چگونگی شکل گیری تفکر پیچیده برای رسیدن به نظریه ذهن

در حال حاضر، در مورد سن دقیق اکتساب نظریه ذهن در کودکان بحث‌هایی وجود دارد. برخی شروع کسب نظریه ذهن را از دو و نیم سالگی می‌دانند و برخی دیگر شروع با تاخیر را مطرح می‌کنند و معتقدند که توانایی در کسب نظریه ذهن از چهار‌سالگی به بعد نمایان می‌شود. کودکان به تدریج در طی سال‌های دبستان به تفکر زنجیره وار دست می‌یابند. یعنی می‌توانند حلقه‌های مختلف یک تفکر پیچیده و مرتبط را به یکدیگر پیوند دهند، درباره آن بیندیشند و حالات ذهنی و فکری بیش از دو فرد را درباره یکدیگر تجسم کنند.

در سال ۱۹۸۳ آزمایشی را ابداع کردند تا توانایی کودکان را در درک باور غلط ارزیابی کنند. در این آزمایش که آزمون انتقال غیر منتظره نامیده می‌شود و در واقع در راستای نظریه ذهن به بررسی رشد این مرحله از مغز کودک می‌پردازد، به صورت داستان برای کودک بیان می‌شود، او باید خود را جای شخصیت‌های داستان بگذارد و از دید آن‌ها به سوال پاسخ دهد. داستان زیر نمونه‌ای از آن است؛

 یک پسر خردسال به نام علی، شکلاتش را داخل کمدی آبی رنگ در آشپزخانه می‌گذارد و از آشپزخانه بیرون می‌رود. در غیاب او، مادرش به‌گونه ای غیرمنتظره، شکلات علی را از کمد آبی رنگ به کمد سبز رنگ جابجا می‌کند( بنابراین علی از این اتفاق خبر ندارد). سپس آزمونگر از کودک انتظار دارد تا پیش‌بینی کند که علی شکلاتش را در کمد آبی جستجو می‌کند. کودک باید بتواند خود را جای علی بگذارد و از کار مادر بی‌اطلاع باشد و پاسخ صحیح آن است که بگوید علی نمی‌تواند شکلات را پیدا کند. پیش‌بینی درست، بیانگر این خواهد بود که آنان به نظریه ذهن رسیده و می‌توانند تشخیص دهند که واقعیت موجود چیست.

آیا روند رشد در نظریه ذهن قابل تسریع است؟

محیط اجتماعی می‌تواند بر روی رشد زودتر از موقع نظریه ذهن کودکان تاثیر قابل توجهی داشته باشد. اگر والدین در هنگام صحبت با کودک، حالات ذهنی خود و دیگران را توضیح دهند، کودک زودتر مراحل رشدی نظریه ذهن را طی می‌کند. علاوه بر این، وجود خواهر و برادر بزرگتر، درک کودک از نظریه ذهن دیگران را تسریع خواهد کرد.

نکته مهم دیگر این که باید بدانیم رشد نظریه ذهن آشکارا به موازات اکتساب زبان پیش می‌رود. درک مقاصد گوینده زمینه‌ای برای یادگیری لغات جدید است. کودک استفاده از واژه‌هایی را که به حالات ذهنی مربوط می‌شوند مثل ((من فکر می‌کنم)) را می‌تواند انجام دهد.

همچنین نظریه ذهن با توانایی‌های زیر در ارتباط است: بازنمایی یا تجسم، حافظه، عملکرد اجرایی، گفتار… این بدان معنا است که هر چه کودک در این زمینه‌ها مهارت بیشتری کسب کند، ‌در نظریه ذهن هم می‌تواند عملکرد بهتری داشته باشد.

تاثیر بازی ‌های ‌رایانه ‌ای بر رشد نظریه ذهن

امروزه با استفاده از بازی های ‌رایانه ‌های جدید می‌توانیم این توانایی‌ها را افزایش دهیم و حتی در کودکان اتیسم که در زمینه نظریه ذهن هم دچار مشکل هستند، برای درمان از بازی های ‌رایانه ای استفاده می‌کنند. زیرا که پژوهش‌ها نشان می‌دهد بازی ‌های ‌رایانه ای پرتحرک، می‌توانند شرایط روحی و جسمی کودکان اتیسم را با افزایش اتصالات عصبی بهبود بخشند و کودک دارای اختلال اتیسم در عملکرد اجرایی و به تبع آن نظریه ذهن هم پیشرفت داشته باشد.

افزایش عملکردهای شناختی ( نظریه ذهن ) با بازی های ‌رایانه‌ ای در درمان اتیسم

محققان دانشگاه ویکتوریا اعلام کرده اند که برای مقابله با بیماری اتیسم و افزایش مهارت‌های شناختی و نظریه ذهن در آنان، می‌توان از بازی های رایانه ای استفاده کرد. کودکان دارای اتیسم معمولا به طور خاص در شناخت چهره و هویت افراد و درک احساسات و پیام‌هایی که دیگران به صورت غیرکلامی برای آن‌ها می‌فرستند دچار مشکل هستند. با بازی های رایانه ای می‌توانیم احساسات و درک حالات چهره افراد و درک پیام‌های غیرکلامی را به کودکان دارای اختلال اتیسم آموزش دهیم.

افرادی که اتیسم دارند در ایجاد ارتباط با دیگران دچار مشکل هستند. تحقیقات نشان داده بیمارانی که بازی های رایانه ای چند نفره که نیاز به تعامل با دیگر بازیکنان را دارند را انجام می‌دهند، بهتر می‌توانند بخش مهمی از این بیماری را درمان کنند. با اینکه درمان کامل اتیسم شاید ممکن نباشد، ولی رفع مشکل ارتباط با دیگران که یکی از مهم‌ترین نقصان‌های بیماران اتیسم است، از طریق بازی کردن با بازی های رایانه ای چند نفره امکان‌پذیر است.

افزایش عملکردهای اجرایی با بازی های رایانه ای در درمان اتیسم

 بازی های رایانه ای به دلیل داشتن سرعت در حرکت، باعث ‌می‌شود کودکان دارای اتیسم به صفحات هوشمند بیشتر نگاه کنند و همین امرکمک بسیاری به درمان اختلالات بینایی آنان می‌کند. کودکانی که دارای اختلال بینائی اتیسم بودند، از میزان فعالیت‌های جسمانی کمتری برخوردار بوده و استفاده از بازی های رایانه ای سبب افزایش مهارت‌های عملکردی اتیسم می‌شود.

در مطالعات، پژوهشگران به وضوح شاهد بهبود سرعت عمل، اجرای حرکات مختلف و مهارت‌های پاسخ به محرک‌ها در بین کودکان مبتلا به اتیسم، پس از تکرار چندباره بازی های‌ رایانه ای بودند. این نکته نیز هرگز فراموش نشود که باید مراقب بود تا به هنگام بازی های رایانه ای یک مربی یا مددکار در کنار کودکان حضور داشته باشند و نباید زمان زیادی را صرف بازی های‌ رایانه ای کرد.